با سلام - با سلام، جهان جای بهتری است

ترمه چیست و چه کاربردهایی دارد؟

ترمه و سِرمه دوزی

به تصویر زیر نگاه کنید. سربازی که سمت راست ایستاده یونانی است و آنکه در سمت چپ نشسته سربازی از سپاه ایران است. چه چیزی پوشش این دو را از هم متفاوت میکند؟ طرح لباس؟ نقش و نگار روی لباس؟ اندازۀ پوششی که هر لباس ایجاد میکند؟ بله، همۀ موارد!

لباس در تمام دورانها برای ایرانیها مایۀ زینت و ابهت بوده. لباسهای ایرانی، از دوران باستان تا امروز، همیشه بلند و پوشیده و پرنقش و نگار بوده اند و این قاعده حتی در جنگها نیز رعایت می‌شده است. شاید یکی از دلایل شکست سپاه ایران در برابر مقدونیان همین تجمل گرایی ایرانی در برابر سادگی و سبک‌باری سپاه اسکندر بوده. حتی میگویند اسکندر پس از پیروزی عده‌ای را مأمور کرد تا طلا، جواهر و لباس‌های زینتی ایرانیان را از همان محل نبرد به کشور خود برگردانند.

 سنت بافت پارچه‌های فاخر تنها در دوران ایران باستان رواج نداشت و پس از اسلام هم ادامه پیدا کرد؛ اما در دوره‌های مختلف شکلهای متفاوتی به خود گرفت. شاید در دوران صفویه بود که ترمه‌بافی با رشته‌های حریر و طلا، خودش را به عنوان فاخرترین نوع پارچه معرفی کرد. از همین رو وقتی به نقاشی شاهان صفوی تا قاجار نگاه می‌کنیم، متوجه جایگاه سلطنتی این پارچه در پوشش درباریان می‌شویم.

 

طرح و نقش ترمه

چیزی که ترمه را از باقی صنایع دستی جدا میکند این است که هر طرحش بخشی از زمان و مکان را درخود دارد. در دوره‌هایی که ترمه پارچۀ متداولتری بود، هرکه می‌پوشید با طرح و جنس ترمه نشان میداد از چه طبقه یا صنفی است؛ اما حالا ترمه‌ها بر اساس بستر تاریخی، جغرافیایی و فرهنگیِ شکل‌گیریشان اسم‌هایی دارند که میگویند از یادگار چه دوره یا منطقه‌ای هستند. اگر لباسی با طرح شاه عباسی، افشاری و قجری بپوشید در واقع تاریخ پوشیده اید و اگر کیفی با ترمۀ بختیاری یا قشقایی به دست بگیرید به گم نشدن بخشی از فرهنگ کشورمان میان زرق و برق دنیای مدرن کمک کرده‌اید.

نقش و نگار ترمه‌ها در دل سنت ایرانی و اسلامی مثل دیگر صنایع دستی، پر است از نقوش اسلیمی و گلهای ختایی. اما در کنار نقوش اسلیمی، در ترمه‌ها نقش مشهوری رواج دارد و احتمالا تا اسم ترمه میاید اولین تصویری که به ذهنمان میاید همان نقش باشد. بله، بته‌جقه! دربارۀ اینکه بته‌جقه بازنمای چیست، افسانه‌های فراوانی وجود دارد. آتش مقدس، گل بادام و سرو پارسی که نماد خم شدن در برابرتوفان زمانها و نشکستن است. هرچه که باشد گویی بته‌جقه خودش نماد تاب آوردن در دل تحولات دورانها است و از صدهاسال پیش با تغیرشکلهای جزئی، نسل به نسل به ما منتقل شده.

 

کابردهای جدید ترمه

خودتان بهتر میدانید که در دورانی نه چندان دور، مفهوم تجدد در کشورمان به معنای بریدن از هرآنچه در گذشته‌مان بود فهمیده می‌شد. اما نگاه مثبت نسل جدید طراحان لباس، کیف و کفش و حتی معماران به گذشتۀ فرهنگیمان باعث شده تا بسیاری از سنتها منبع الهامی برای زندگی ما باشند.

بیشتر چیزهایی که در کودکی نسل ما با ترمه تولید می‌شد (و همچنان هم تولید میشود) سجاده و رومیزی بود. در این محصولات دیگر به جای حریر و طلا از الیاف صنعتی استفاده میشود تا تولید آن کم هزینه‌تر باشد و بتوان به صورت انبوه از آن بهره برد. اما پیشرفت تولید ترمه در این سالها فقط محدود به تغییر مواد اولیه و کاهش هزینۀ تمام‌شده نماند و در طرح‌ها و نحوۀ کاربرد ترمه نیز تغییرات مهمی شکل گرفت.  شاید سالهای گذشته باورش سخت بود که کسی کفشی با تکه‌های ترمه به پا کند، یا مجری تلویزیون مانتویی با طرح بته‌جقه به تن کند اما حالا مغازه هایی که ویترینشان از آنها پرشده.

 

سرمه‌دوزی

تجمل و ابهتی که طلا و نقره به لباس میدهد، باعث شده بود که ایرانیان باستان الیافی از این دو فلز را در بافتن پارچه‌های خود به کار گیرند. در طاق کسری پرده ای وجود داشت که آنقدر در آن طلا به کار رفته بود که بعد از فتح مدائن به دست مسلمانان، آن را به غنیمت بردند. نه تنها اشارف که حتی نظامیان نیز در دوران ساسانی و هخامنشی مقاردیری طلا در لباس خود داشتند. از نظر آنها این کار باعث میشد تا ابهت سپاه روحیۀ دشمن را تضعیف کند.

امروز هم گلدوزی روی ترمه‌ها با نخهایی به رنگ‌های طلایی ونقره انجام میشود. طرح اصلی سرمه دوزی هم معمولاً همان بته‌جقه است، اما گاهی برای دوخت خطوط (مثل آیات قرآن کریم یا شعر) نیز از این روش استفاده میشود. گاهی نیز سرمه دوزی روی پارچه‌ای غیر از ترمه، مثل پارچه‌های مخمل انجام میشود. 

22 مرداد 1396 نوشته : تحریریه دسته : یادداشتهای استاد علی بهمنی

نظر شما درباره این محصول
برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید. ( ورود - ثبت نام )